معرفی رشته
تابستان 1337، زمانی که «مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی» شروع به کار کرد، در واقع گامهای ابتدایی تاسیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برداشته شد. این مؤسسه با شروع فعالیت خود، اولین دورههای رسمی آموزش عالی علوم اجتماعی در مقطع کارشناسیارشد را تشکیل داد. بنیانگذاران مؤسسه با پذیرش دانشجو در این مقطع، علاوه بر فعالیت آموزشی خود، برنامههای تحقیقاتی و مطالعاتی را نیز به انجام میرساندند. آنچه امروز به عنوان دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران میشناسیم، حاصل ادغام دو «مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی» و «مؤسسه تحقیقات تعاون» در سال 1351 است. با این واقعه، در حقیقت اولین دانشکده مستقل آموزش عالی علوم اجتماعی ایران در محل دانشسرای عالی سابق، واقع در میدان بهارستان تأسیس شد و افقی روشن برای پرداختن گستردهتر، دقیقتر و موشکافانهتر به حوزه علوم اجتماعی در ایران به وجود آمد. قبل از این تاریخ، رشته علوم اجتماعی در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران و فقط در مقطع کارشناسی تدریس میشد.
پس از تأسیس دانشکده مستقل، گروه آموزشی علوم اجتماعی به گروه آموزشی جامعهشناسی تبدیل گردید و سپس گروههای آموزشی انسانشناسی، جمعیتشناسی، تعاون و رفاه اجتماعی و گروه ارتباطات اجتماعی نیز به آن ملحق شدند. شایان ذکر است از تابستان سال 1371، دانشکده علوم اجتماعی به محلی در منطقه شش شهرداری تهران و در زمینی به مساحت 32 هزار و 177 متر مربع، با زیربنای حدود شش هزار متر مربع منتقل شد. مکان دانشکده خارج از پردیس مرکزی دانشگاه تهران و واقع در منطقه پل نصر (گیشا) است. دانشکده علوم اجتماعی با تجربه نزدیک به چندین دهه فعالیت آموزشی و پژوهشی به عنوان عضوی از دانشگاه بزرگ تهران، توانسته است جای پای خود را به عنوان سردمدار فعالیت علمی در حوزه علوم اجتماعی و ارتباطات، محکم کند و تغییر و تحولات بسیاری را برای پیشرفت کمی و کیفی خود به انجام رساند.
مقاطع تحصیلی
در مقطع کارشناسی در دو رشته علوم اجتماعی (با سه گرایش: پژوهشگری اجتماعی، برنامهریزی اجتماعی و مردمشناسی) و علوم ارتباطات اجتماعی دانشجو میپذیرد.
دارای رشتههای مطالعات جوانان، مطالعات زنان، مطالعات فرهنگی و رسانهای، علوم اجتماعی، پژوهشگری اجتماعی، برنامهریزی توریسم، جمعیتشناسی، توسعه روستایی، جامعهشناسی، مردمشناسی، برنامهریزی رفاه اجتماعی، دانش اجتماعی مسلمین، فلسفه علوم اجتماعی و ...
دانشکده علوم اجتماعی اکنون در دوره دکتری در چندین رشته دانشجو میپذیرد: جامعهشناسی (گرایشهای: جامعهشناسی نظری فرهنگی، جامعهشناسی مسائل اجتماعی، جامعهشناسی توسعه اقتصادی، جامعهشناسی توسعه روستایی)، جمعیتشناسی، مردمشناسی، ارتباطات اجتماعی و دانش اجتماعی مسلمین.
گروههای آموزشی
ارتباطات اجتماعی
این گروه از سال ۱۳۷۵ فعالیت آموزشی خود را با پذیرش دانشجو در گرایش روزنامهنگاری شروع کرده و سپس با بازنگری عناوین و محتوای دروس در سال ۱۳۸۲ این رشته را به حوزه مطالعات رسانهای نزدیک ساخته است. این گروه اکنون در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد، گرایشهای ارتباطات اجتماعی و مطالعات فرهنگی و رسانه و نیز دکتری با گرایش ارتباطات اجتماعی دانشجو میپذیرد. تربیت نیروی انسانی متخصص برای ارتقای کیفیت فعالیتها و خدمات خبرگذاریها، مطبوعات، نظامهای پخش گسترده (رادیو و تلویزیون) و سایر مؤسسات و سازمانهای ارتباطی و تبلیغاتی و نیز پرورش تحلیلگران و مفسران وقایع اجتماعی، سیاسی و اقتصادی داخلی و بینالمللی از اهدافی است که برای این گروه تعیین شده است. دانشجویان گروه ارتباطات اجتماعی با موضوعات و مباحث ذیل آشنا میشوند: 1- پژوهش در حوزة وسایل ارتباط جمعی چاپی، سمعی و بصری: مطبوعات، رادیو، تلویزیون، سینما و ویدئو، تبلیغات؛ 2- پژوهش در حوزة وسایل ارتباط جمعی مکتوب: مطبوعات، کتاب؛ 3- پژوهش در حوزة تکنولوژیهای ارتباطاتی جدید و فضای مجازی: اینترنت، موبایل، بازیهای کامپیوتری، شهر مجازی، حکومت الکترونیکی، جامعه اطلاعاتی؛ 4- پژوهش در عرصه ارتباطات سیاسی و بینالمللی؛ 5- پژوهش در عرصه رابطه دین و ارتباطات.
این موضوعات در دورههای کارشناسیارشد و دکتری ارتباطات تقویت میشود و گسترش مییابد. فارغ التحصیلان ارتباطات میتوانند در سطوح مختلف مدیریتی و کارشناسی در سازمانهای مربوطه نظیر سازمانهای مطبوعاتی و خبرگزاریها، سازمان صدا و سیما، مؤسسات نشر کتاب، دفاتر روابط عمومی و مؤسسات سینمایی و نیز مراکز مطبوعاتی مستقر در سفارتخانههای خارج از کشور انجام وظیفه کنند.
این موضوعات در دورههای کارشناسیارشد و دکتری ارتباطات تقویت میشود و گسترش مییابد. فارغ التحصیلان ارتباطات میتوانند در سطوح مختلف مدیریتی و کارشناسی در سازمانهای مربوطه نظیر سازمانهای مطبوعاتی و خبرگزاریها، سازمان صدا و سیما، مؤسسات نشر کتاب، دفاتر روابط عمومی و مؤسسات سینمایی و نیز مراکز مطبوعاتی مستقر در سفارتخانههای خارج از کشور انجام وظیفه کنند.
برنامهریزی اجتماعی
گروه آموزشی برنامهریزی اجتماعی گرایش کارشناسی برنامهریزی اجتماعی را که مصوب شورای انقلاب فرهنگی بوده است، از سال ۱۳۸۲ در دانشکده علوم اجتماعی راهاندازی کرده است. به علاوه، این گروه در مقطع کارشناسیارشد، در رشته برنامهریزی رفاه اجتماعی و برنامهریزی گردشگری و در مقطع دکتری در رشته رفاه اجتماعی دانشجو میپذیرد. برخی از موضوعات و مباحثی که دانشجویان گروه برنامهریزی اجتماعی در مقطع کارشناسی با آن آشنا میشوند عبارت است از: مبانی جامعهشناسی برای برنامهریزی؛ موضوعات مربوط به سیاستگذاری اجتماعی؛ نظریهها و سیاستهای رفاه اجتماعی؛ فنون برنامهریزی اجتماعی؛ مبانی و اصول برنامهریزی شهری و منطقهای؛ مبانی و اصول برنامهریزی فراغتی؛ تحلیل برنامههای توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی؛ نظریههای فقر و نابرابری اجتماعی؛ اصول و مبانی برنامهریزی گردشگری.
از آنجایی که هدف اصلی این رشته، طراحی و توسعه آموزشهای لازم برای تربیت نیروی انسانی فعال و متخصص در حوزه برنامهریزی و رفاه اجتماعی در کشور است، فارغالتحصیلان این دوره میتوانند در مسئولیتهای مربوط به برنامهریزی، ارزشیابی، تهیه و اجرای برنامههای رفاه و تأمین اجتماعی در قالب برنامههای توسعه کشور؛ مدیریت در حوزه مسائل رفاه اجتماعی و مؤسسات رفاهی انجام وظیفه کنند و قادرند با انجام مطالعات اجتماعی و اقتصادی، در تهیه طرحهای جامعه با توجه به مقوله رفاه مشارکت داشته باشند.
از آنجایی که هدف اصلی این رشته، طراحی و توسعه آموزشهای لازم برای تربیت نیروی انسانی فعال و متخصص در حوزه برنامهریزی و رفاه اجتماعی در کشور است، فارغالتحصیلان این دوره میتوانند در مسئولیتهای مربوط به برنامهریزی، ارزشیابی، تهیه و اجرای برنامههای رفاه و تأمین اجتماعی در قالب برنامههای توسعه کشور؛ مدیریت در حوزه مسائل رفاه اجتماعی و مؤسسات رفاهی انجام وظیفه کنند و قادرند با انجام مطالعات اجتماعی و اقتصادی، در تهیه طرحهای جامعه با توجه به مقوله رفاه مشارکت داشته باشند.
جامعهشناسی
گروه آموزشی جامعهشناسی نخستین و قدیمیترین گروه آموزشی این دانشکده است که قبل از تأسیس دانشکدة علوم اجتماعی به عنوان یکی از گروههای آموزشی در دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران تشکیل شد. در سال ۱۳۳۸ دورة کارشناسی ارشد علوم اجتماعی در محل مؤسسة مطالعات و تحقیقات اجتماعی به طور مستقل برگزار شد و متعاقب آن، رشتة مستقل کارشناسی علوم اجتماعی در محل دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشجو پذیرفت. پس از تأسیس دانشکده علوم اجتماعی در سال ۱۳۵۱، گروه آموزشی علوم اجتماعی به گروه جامعهشناسی تبدیل و گروههای آموزشی دیگر به آن اضافه شد. این گروه اکنون در مقطع کارشناسی، گرایش پژوهشگری علوم اجتماعی و در مقطع کارشناسی ارشد گرایشهای جامعهشناسی، مطالعات جوانان، و پژوهشگری اجتماعی و در مقطع دکتری، گرایشهای جامعهشناسی فرهنگی، جامعهشناسی مسائل اجتماعی، جامعهشناسی توسعه اقتصادی دانشجو میپذیرد.
دانش جامعهشناسی درصدد است آگاهی ما را درباره ابعاد مختلف حیات اجتماعی و چگونگی حل و فصل مشکلات ناشی از زیست جمعی انسان ارتقاء دهد. به این منظور دانشجویان ضمن آشنایی با حوزههای متنوع علوم اجتماعی، رویکردهای نظری و روششناسیهای مختلف را فرا خواهند گرفت که آنها را در دستیابی به این دو هدف به لحاظ معرفتی تجهیز میکند. از توانمندیهای دانشآموختگان این گروه به موارد ذیل میتوان اشاره کرد: 1- انجام کارهای پژوهشی و بررسیهای اقتصادی و اجتماعی؛ 2- مدیریت برنامههای مطالعاتی مورد نیاز دستگاههای برنامهریز کشور؛ 3- اجرای برنامهها و سیاستگذاریهای اجتماعی در سطوح مختلف دستگاههای اجرایی؛ 4- ارزشیابی و نظارت بر برنامهها و طرحهای اجتماعی در دو سطح عملی و نظری.
دانش جامعهشناسی درصدد است آگاهی ما را درباره ابعاد مختلف حیات اجتماعی و چگونگی حل و فصل مشکلات ناشی از زیست جمعی انسان ارتقاء دهد. به این منظور دانشجویان ضمن آشنایی با حوزههای متنوع علوم اجتماعی، رویکردهای نظری و روششناسیهای مختلف را فرا خواهند گرفت که آنها را در دستیابی به این دو هدف به لحاظ معرفتی تجهیز میکند. از توانمندیهای دانشآموختگان این گروه به موارد ذیل میتوان اشاره کرد: 1- انجام کارهای پژوهشی و بررسیهای اقتصادی و اجتماعی؛ 2- مدیریت برنامههای مطالعاتی مورد نیاز دستگاههای برنامهریز کشور؛ 3- اجرای برنامهها و سیاستگذاریهای اجتماعی در سطوح مختلف دستگاههای اجرایی؛ 4- ارزشیابی و نظارت بر برنامهها و طرحهای اجتماعی در دو سطح عملی و نظری.
جمعیتشناسی
پس از تأسیس دانشکده علوم اجتماعی در سال ۱۳۵۱، گروه آموزشی جمعیتشناسی تأسیس و در مقطع کارشناسی دانشجو پذیرفت. به طوری که تا قبل از انقلاب اسلامی در ۸ دوره، دانشجوی کارشناسی جمعیتشناسی پذیرفته شد. بعد از ادغام رشتههای دانشکده و ایجاد رشته علوم اجتماعی (با گرایشهای متفاوت)، آموزش جمعیتشناسی به عنوان یک رشته مستقل در دوره کارشناسی متوقف شد. با توجه به نیاز جامعه به تربیت متخصصین جمعیتی و ضرورت توسعه و اعتلای آموزش و پژوهش در جمعیتشناسی، از سال تحصیلی ۶۸-۱۳۶۷ گروه جمعیتشناسی به پذیرش دانشجو در مقطع کارشناسیارشد اقدام نمود. اولین آزمون دکتری جمعیتشناسی نیز در سال ۱۳۸۱ برگزار گردید و با پذیرش 5 دانشجو، آموزش جمعیتشناسی در مقطع دکتری آغاز شد. فارغالتحصیلان این رشته عمدتاً در مراکز مختلف آموزشی، تحقیقاتی، و سیاستگذاری و اجرائی از جمله دانشگاهها و مراکز آموزش عالی، آموزش و پرورش، مرکز آمار ایران، سازمان مدیریت و برنامهریزی، سازمان ثبت احوال، وزارت بهداشت و سایر نهادهای مرتبط به جمعیت، به تدریس دروس جمعیتی، پژوهش در موضوعات جمعیتی، و ارائه مشاوره در امور سیاستگذاری و برنامهریزی مرتبط با جمعیت اشتغال دارند.
گروه جمعیتشناسی در حال حاضر دارای بیش از ۳۰ دانشجوی کارشناسیارشد و ۲۰ دانشجوی دکتری است.
گروه جمعیتشناسی در حال حاضر دارای بیش از ۳۰ دانشجوی کارشناسیارشد و ۲۰ دانشجوی دکتری است.
علوم اجتماعی اسلامی
در ادامه فکر بومیسازی علوم اجتماعی، تشکیل گروه علوم اجتماعی اسلامی در تاریخ 22/03/1391 در هیأت منتخب شورای دانشگاه به تصویب رسید و از آن پس امکان پذیرش دانشجو برای این گروه فراهم گردید. در حال حاضر در این گروه، دو رشته «دانش اجتماعی مسلمین» و «فلسفه علوم اجتماعی» در مقطع کارشناسیارشد و رشته «دانش اجتماعی مسلمین» در مقطع دکتری دایر است. از آنجایی که رشتههای گروه علوم اجتماعی اسلامی، بینرشتهای هستند، تلاش گردیده است که از اساتید متخصص در حوزههای مختلف جامعهشناسی، علوم و فلسفه اسلامی، فلسفه علم و فلسفه غرب استفاده گردد.
«دانش اجتماعی مسلمین» به اندیشه، دانش و علم اجتماعی دنیای اسلام میپردازد، هویت معرفتی این دانش را با توجه به معنای علم در حوزه فرهنگ و تمدن اسلامی شناسایی و مبادی اندیشه اجتماعی معاصر مسلمانان و تلاش متفکران اسلامی را ارزیابی و بررسی نقادانه میکند. «فلسفه علوم اجتماعی» نیز دانشی است که به تبیین چگونگی شکلگیری نظریههای اجتماعی و بنیانهای متافیزیکی، انسانشناختی، معرفتی و روششناختی تولید نظریهها میپردازد و چگونگی نسبت نظریهها را با حوزههای فرهنگی و تاریخی مربوط به آنها تبیین مینماید.
«دانش اجتماعی مسلمین» به اندیشه، دانش و علم اجتماعی دنیای اسلام میپردازد، هویت معرفتی این دانش را با توجه به معنای علم در حوزه فرهنگ و تمدن اسلامی شناسایی و مبادی اندیشه اجتماعی معاصر مسلمانان و تلاش متفکران اسلامی را ارزیابی و بررسی نقادانه میکند. «فلسفه علوم اجتماعی» نیز دانشی است که به تبیین چگونگی شکلگیری نظریههای اجتماعی و بنیانهای متافیزیکی، انسانشناختی، معرفتی و روششناختی تولید نظریهها میپردازد و چگونگی نسبت نظریهها را با حوزههای فرهنگی و تاریخی مربوط به آنها تبیین مینماید.
مردمشناسی
سابقة تدریس درس «مردم شناسی» در دانشگاه تهران به سال ۱۳۱۶ برمیگردد. در آن زمان یک استاد آلمانی تدریس این درس را بر عهده داشته است. از سال ۱۳۴۴ بخشی با عنوان «مردمشناسی عشایری» در مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران تأسیس شد و رسماً فعالیت علمی خود را آغاز کرد. این بخش پس از تأسیس دانشکدة علوم اجتماعی در سال ۱۳۵۱ با عنوان گروه مردمشناسی به فعالیت علمی خود ادامه داد و پژوهشگران ایرانی بیشتری در کنار پژوهشگران خارجی به کار مطالعات مردمشناسی ایران پرداختند. این گروه اکنون در هر چهار شاخة اصلی این رشته یعنی انسانشناسی فرهنگی و اجتماعی، انسانشناسی زیستی، انسانشناسی باستانشناختی، انسانشناختی زبانشناختی در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد دانشجو میپذیرد. همچنین دوره دکتری این رشته نیز دایر است.
گروه مردمشناسی میکوشد به پرورش کارشناسانی بپردازد که ضمن مطالعة خصوصیات زیستی و ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی گروههای انسانی در محدودة جغرافیایی معین و در دورة تاریخی مشخص بر اساس عناصر و پدیدههای ویژهای نظیر زبان، هنر، موسیقی، آداب و سنن، ازدواج، عادات و خلقیات، خانواده، خویشاوندی، مذهب، اقتصاد، حقوق، پوشاک، فنون و در یک کلمه با مطالعه و تحقیق در قلمرو عوامل فرهنگی و زیستی حاکم بر جوامع انسانی بتوانند در برنامهریزیهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و زیستی کشور در ابعاد منطقهای (شهری، روستایی و عشایری) نظرات سازندهای ارائه کنند. از اهداف و جهتگیریهای مهم این گروه حرکت به سمت مطالعات انسانشناسی اجتماعی، فرهنگی و زیستی اجتماعی است که طی آن رابطه تحولات و تغییرات گروههای انسانی را در ارتباط با نهادها و سازمانهای اجتماعی قرار داده و با مقولههای مربوط به مردمشناسی فرهنگی، اجتماعی و مردمشناسی زیستی مورد بررسی و مطالعه قرار میدهد.
گروه مردمشناسی میکوشد به پرورش کارشناسانی بپردازد که ضمن مطالعة خصوصیات زیستی و ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی گروههای انسانی در محدودة جغرافیایی معین و در دورة تاریخی مشخص بر اساس عناصر و پدیدههای ویژهای نظیر زبان، هنر، موسیقی، آداب و سنن، ازدواج، عادات و خلقیات، خانواده، خویشاوندی، مذهب، اقتصاد، حقوق، پوشاک، فنون و در یک کلمه با مطالعه و تحقیق در قلمرو عوامل فرهنگی و زیستی حاکم بر جوامع انسانی بتوانند در برنامهریزیهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و زیستی کشور در ابعاد منطقهای (شهری، روستایی و عشایری) نظرات سازندهای ارائه کنند. از اهداف و جهتگیریهای مهم این گروه حرکت به سمت مطالعات انسانشناسی اجتماعی، فرهنگی و زیستی اجتماعی است که طی آن رابطه تحولات و تغییرات گروههای انسانی را در ارتباط با نهادها و سازمانهای اجتماعی قرار داده و با مقولههای مربوط به مردمشناسی فرهنگی، اجتماعی و مردمشناسی زیستی مورد بررسی و مطالعه قرار میدهد.
مطالعات توسعه اجتماعی
در سال ۱۳۷۸ گروه مطالعات توسعه اجتماعی، در دانشکده علوم اجتماعی تأسیس گردید. در سال ۱۳۷۹ در این گروه، در رشته توسعه روستایی، با دو گرایش «توسعه اجتماعی» و «مدیریت توسعه روستایی» دانشجو در مقطع کارشناسیارشد پذیرش گردید. همچنین سال تحصیلی ۸۸- ۸۷ در مقطع دکترای رشته «جامعهشناسی توسعه اجتماعی- روستایی» دانشجو پذیرش شد و تاکنون چندین دوره دانشجوی دکتری جذب گردیده است. اهداف عمده گروه مطالعات توسعه اجتماعی عبارت است از: 1-فراهم کردن شناخت از اجتماعات محلی-زیستی، محلهها و مناطق در شهرها و روستاها در چارچوب رویکرد توسعه مردمی و توسعه از پایین، نقش مشارکت مردم در تأمین توسعه پایدار، ابعاد اجتماعی سیاستها، طرحها و پروژههای مداخلهای توسعه در شهرها و روستاها و اهمیت تدوین چشمانداز و برنامههای توسعه با همکاری مردم و اجتماعات محلی؛ 2- افزایش مهارت و توانایی دانشجویان در شناخت مسائل و موضوعات مربوط به توسعه محلی، چارچوبهای نظری و مفاهیم مورد استفاده در رویکرد توسعه مردمی و توسعه از پایین به بالا، گردآوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات در توسعه محلی، ارزیابی راهحلهای مختلف درباره هر مسأله، تصمیمگیری و اجرای تصمیمات و در نهایت نظارت بر اجرا و ارزیابیهای اجتماعی پس از اجرا در سیاستها، برنامهها و پروژههای توسعهای؛ 3- ارتقای توسعه محلی و بهبود کارایی و عملکرد سازمانهای محلی با بهرهگیری از ظرفیتها و سرمایههای اجتماعی.
